40 ปี มูลนิธิรณรงค์ไม่สูบบุหรี่-40 ปี กฎบัตรออตตาวาเพื่อการสร้างเสริมสุขภาพ

40 ปี มูลนิธิรณรงค์ไม่สูบบุหรี่-40 ปี กฎบัตรออตตาวาเพื่อการสร้างเสริมสุขภาพ
วันก่อนไปร่วมงาน 25 ปีแห่งการก่อตั้ง สสส. ได้ฟังการบรรยายของผู้แทนองค์การอนามัยโลกประจำประเทศไทย Dr.Olivia Nieveras ในหัวข้อ “40 กฎบัตรออตตาวาเพื่อการสร้างเสริมสุขภาพ” ที่ สสส. กำเนิดขึ้นตามแนวคิดใหม่นี้เกี่ยวกับการสร้างเสริมสุขภาพ

มีสไลด์หนึ่งที่แสดงถึง การเปลี่ยนกรอบความคิดเกี่ยวกับสุขภาพ
     • จากที่เป็นหน้าที่เฉพาะของวงการสุขภาพ —> เป็นหน้าที่ของทุกคน
     • จากการเป็นแค่ฝ่ายตั้งรับ —> เป็นการทำงานของภาคีเชิงรุก
     • จากการให้คำแนะนำ/ สุขศึกษา —> เป็นการออกกฎหมาย ภาษี และสิ่งแวดล้อม
     • จากเน้นให้การรักษาพยาบาลคนป่วย —> เป็นเน้นการป้องกันโรค
     • จากปัจจัยเสี่ยงส่วนบุคคล —> เป็นปัจจัยกำหนดสุขภาพของสังคมและความเสมอภาค

สไลด์นี้ ทำให้เข้าใจง่ายขึ้น ถึงการเปลี่ยนกรอบความคิดของกฎบัตรออตตาวา เกี่ยวกับสุขภาพ/ ปัจจัยที่จะทำให้บุคคลมีสุขภาพดีขึ้น ว่าต้องมองออกนอก“วงการสุขภาพ” เดิม ๆ ที่คิดถึงเฉพาะ คลินิก โรงพยาบาล ร้านขายยา สถานบริการสุขภาพอื่น ๆ โดยต้องให้ ภาคส่วน วงการ ที่ไม่เกี่ยวข้องกับวงการสุขภาพ เข้ามามีส่วนร่วมในการทำให้บุคคลมีสุขภาพดีขึ้น “Engage non health sectors to address health” ผ่าน 5 กลยุทธ์ของกฎบัตร คือ
1. สร้างนโนบายสาธารณะที่เอื้อต่อสุขภาพ 
2. สร้างสิ่งแวดล้อมที่เอื้อต่อสุขภาพ  
3. เสริม-พัฒนาความเข้มแข็งของชุมชน 
4. การพัฒนาทักษะส่วนบุคคล
5. การปรับระบบบริการให้เน้นการสร้างเสริมสุขภาพ

ก่อนเกิดกฎบัตรออตตาวา ทางแคนาดาพบว่า  สาเหตุการเจ็บป่วยด้วยโรคต่าง ๆ ส่วนใหญ่เกิดจากพฤติกรรมส่วนบุคคล เช่น การสูบบุหรี่ การดื่มสุรา การไม่ออกกำลังกาย การกินอาหารที่ไม่ดีต่อสุขภาพ 

การรณรงค์ไม่สูบบุหรี่/ ควบคุมยาสูบ  เป็นรูปธรรมสำคัญ ที่จะต้องใช้ทั้ง 5 กลยุทธ์ตามกฎบัตรออตตาวามาทำพร้อม ๆ กัน โดยการรณรงค์ให้ความรู้พิษภัยบุหรี่ จัดอยู่ในข้อ 4 การพัฒนาทักษะส่วนบุคคล ที่ทำให้คนรู้พิษภัย ระดับความเสี่ยงที่จะป่วย การปฏิเสธที่จะไม่สูบ และการเลิกสูบบุหรี่ 

ความแตกต่างของอัตราการสูบบุหรี่ของแต่ละประเทศ จึงขึ้นอยู่กับว่า จะสามารถใช้กลยุทธ์อื่น ๆ ตามที่กฎบัตรออตตาวากำหนด เช่นนโยบาย กฎหมาย ภาษีบุหรี่ การบังคับใช้กฎหมายห้ามสูบบุหรี่ในที่สาธารณะ การที่ชุมชนร่วมเฝ้าระวังไม่ให้ขายบุหรี่แก่เด็ก การจัดการให้คนที่จะเลิกบุหรี่เข้าถึงการรักษาเพื่อเลิก ฯลฯ ว่าทำได้ดีเพียงใด

ผู้ใหญ่ในบ้านเมืองเราส่วนใหญ่ ยังเข้าใจว่า การปรับเปลี่ยนพฤติกรรมเสี่ยงสุขภาพของบุคคล เช่น การสูบบุหรี่ ดื่มสุรา การกินอาหารที่ไม่ดีต่อสุขภาพ อยู่ที่การรณรงค์เท่านั้น จึงเกิดความเข้าใจว่า การสูบบุหรี่ไม่ลด คนเป็นเบาหวานมากขึ้น อ้วนมากขึ้น เป็นเพราะ สสส. ทำงานไม่มีประสิทธิภาพ

ความเข้าใจเช่นนี้ ไม่เอื้อต่อการที่จะทำให้ฝ่ายที่มีหน้าที่กำหนดนโยบาย กฎหมาย ภาษีสินค้าทำลายสุขภาพ การบังคับใช้กฎหมายที่เกี่ยวข้อง 

เห็นความสำคัญของบทบาทที่ต้องทำ ในการลดปัจจัยเสี่ยงสุขภาพ

ศ.นพ.ประกิต วาทีสาธกกิจ 
15 พฤศจิกายน 2569


อ้างอิง:
https://www.chonlatit.com/data/HL/OttawaCharter1986_thai.pdf